UNESCO - Sar planina

    Na adresu Stalne delegacije Republike Srbije pri UNESCO u Parizu 23.01.2007. godine upućena je dokumentacija sa potpisom gospodina Jovana Ćirilova, predsednika srpske komisije za UNESCO, koju je stručno obradio Zavod za zaštitu prirode Srbije, kojom se Šar-planina predlaže za Listu dobara svetske prirodne baštine. S obzirom da je Srbija tek ove godine stekla pravo da neko svoje prirodno dobro zvanično nominuje za Svetsku prirodnu baštinu pri UNESCO, Zavod i komisija za UNESCO su prednost dali Nacionalnom parku „Šar-planina“, u odnosu na još četiri prirodna dobra u Srbiji koja se od 2002. godine nalaze na Listi potencijalnih područja koja treba nominovati za Svetsku prirodnu baštinu (Tara, Đerdap, Đavolja varoš i Deliblatska peščara). Ukoliko UNESCO prihvati ovu nominaciju, Šar-planina će biti prvo prirodno dobro u Srbiji koje spada u svetsku prirodnu baštinu.
                                                                        * * *
    Šar-planina je džinovska centralno-balkanska planinska barijera duga 85 km, sa preko 100 vrhova iznad 2.000 m i sa preko 30 vrhova iznad 2.500 m. Ona predstavlja orografsku granicu između dinarskih, mezijskih i skardo-pindskih planina i razvođe jadranskog, crnomorskog i egejskog sliva. Prostor Šar-planine se izdvaja u odnosu na okolni teren osobenim strukturnim sklopom, veoma reprezentativnim profilima, pojavama i procesima nekadašnjih ali i savremenih geoprocesa koji omogućavaju proučavanje zemljine kore i rekonstrukciju geološke prošlosti ne samo Balkanskog poluostrva, već i Afričkog i Evropskog kontinenta. Njen evropski/svetski značaj je pre svega iskazan kroz 62 geoobjekta (geološka, geomorfološka, hidrogeološka i hidrološka) koji se nalaze na listi Inventara objekata geonasleđa Srbije (2005). Posebnu atrakciju predstavljaju raznovrsni oblici fosilnog glacijalnog reljefa i savremenog periglacijalnog reljefa koji su formirani duž linije razgraničenja severnih i mediteranskih uticaja.
    Šar-planina u biogeografskom pogledu pripada redu najznačajnijih i najinteresantnijih planina Balkanskog poluostrva i Evrope. Odlikuje je veliki broj organizama različitog porekla, starosti i rasprostranjenja, veliki broj endemičnih vrsta, podvrsta, varijeteta i formi, srazmerno veliki broj lokalnih endemita, obilje tercijarnih, glacijalnih i borealnih relikata, nacionalno i globalno značajnih vrsta, kao i veliki broj biljnih zajednica raznovrsnog florističkog sastava, ekologije i izgleda. Bogatstvo i raznovrsnost organizama, zajednica i ekosistema, u mnogim elementima njihova unikatnost i neponovljivost u vremenu i prostoru, čini Šar-planinu jednim od područja snažne specijacije i diferencijacije vrsta i jednom od najznačajnijih planina Balkana i Evrope sa aspekta očuvanja genofonda i ukupne biološke raznovrsnosti.

    Očuvanje prirodnih ekosistema i njihove funkcije, očuvanje populacija svih vrsta kao i njihovog ukupnog genofonda na ovoj „vrućoj“ tački biodiverziteta, od prioritetne je važnosti u globalnim razmerama. Šar-planina se odlikuje ne samo jedinstvenom prirodnom, nego i kulturnom baštinom. Materijalni ostaci dramatičnih istorijskih zbivanja na ovoj raskrsnici naroda i civilizacija datiraju iz najranijeg perioda ljudsko postojanja. Između ostalog, pronađena su različita oruđa iz neolita, grobnice i predmeti iz bronzanog i gvozdenog doba, ostaci bazilika, utvđenja, puteva, oruđe i nakit iz perioda Rimskog carstva.

    Ipak, najbrojniji i najznačajniji objekti kulturne baštine zaštićenog područja su oni koji potiču iz perioda Srednjevekovne srpske države. Po vrednosti se izdvaja 14 kategorisanih kulturnih dobara od izuzetnog značaja, izgrađenih u periodu od XII do XVI veka (Manastir Sv. Arhanđela nadomak Prizrena, ostaci isposnice i manastira Sv. Petra Koriškog u Koriši, crkva Sv. Bogorodice u Pejčićima, crkva Sv. Nikole u Bogoševcu, crkva Sv. Nikole i crkva Sv. Petke u Mušnikovu, crkva Sv. Đorđa u Milačićima, crkva Sv. Nikole u Drajčićima, crkva Sv. Đorđa u Gornjem selu, crkva Sv. Bogorodice Odigitrije u Mušutištu, crkva Sv. Đorđa u Gornjoj Bitinji, crkva Sv. Teodora Tirona u Donjoj Bitinji, crkva Sv. Nikole u Gotovuši i crkva Sv. Nikole u Štrpcu). Svi ovi objekti se nalaze u samom zaštićenom području, ili uz njegovu granicu.
    Od velikog je značaja i 31 spomenik kulture koji obuhvata crkve, isposnice, grobnice, ostatke trgova, utvrđenja, džamije i zaseoke podignute u periodu od XIII do XVIII veka.

    Atraktivnosti ovog prostora dodatno doprinosi bogato i originalno narodno graditeljstvo i narodni folklor kao izraz ukupnog duhovnog bogatstva u uslovima stalnih istorijskih previranja i borbe za sušti opstanak u veličanstvenom, ali često i surovom prirodnom okruženju.

UNESCO
    UNESCO - Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu, osnovana 16. novembra 1945. godine, promoviše međunarodnu saradnju na polju obrazovanja, nauke, kulture i komunikacije između 191 zemlje članice i šest pridruženih članica. UNESKO je 1972. godine usvojio Konvenciju koja se odnosi na zaštitu svetske kulturne i prirodne baštine. Ona predstavlja međunarodni sporazum na osnovu kojeg se vrši proglašenje, zaštita i očuvanje kulturnih i prirodnih dobara širom sveta za koje se ocenjuje da su od izuzetne, univerzalne vrednosti i značaja za čovečanstvo. Lista svetske baštine uključuje 830 dobara, od kojih su 644 kulturna, 162 prirodna i 24 mešovita dobra u 138 država članica. Na ovoj listi, u Srbiji, kao deo svetska kulturne baštine, nalaze se Stari Ras i Sopoćani (1979), manastir Studenica (1986) i srednjovekovni spomenici na Kosovu (2004, 2006).